Tổng thống Trump, Iran, Venezuela và Trật tự thế giới (International world order)

Luật sư Đào Tăng Dực

Tổng thống Trump thường bị truyền thông Hoa Kỳ và quốc tế mô tả là một nhà lãnh đạo không tuân thủ các chuẩn mực truyền thống, thậm chí hành động bốc đồng. Nhận định này, trong nhiều trường hợp, không phải là vô căn cứ. Tuy nhiên, việc đánh giá một chính sách hay hành động quốc tế không thể chỉ dựa trên hình ảnh cá nhân; điều quan trọng hơn là xem xét hậu quả thực tế của từng quyết định.

Sau hai sự kiện gây chấn động – cuộc oanh kích các cơ sở hạt nhân Iran năm 2025 và chiến dịch đặc nhiệm bắt giữ Tổng thống Maduro của Venezuela đầu năm 2026 – nhiều cơ quan truyền thông phương Tây lập tức tuyên bố rằng trật tự thế giới đã bị phá vỡ. Họ cho rằng Tổng thống Trump đã phớt lờ luật pháp quốc tế, sử dụng sức mạnh quân sự vô đối của Hoa Kỳ và kéo nhân loại trở lại thời kỳ “luật rừng” trước Thế chiến II, khi kẻ mạnh áp đặt luật chơi lên kẻ yếu như Đức Quốc Xã, Phát Xít Ý Đại Lợi và Phát Xít Nhật Bản từng áp đặt cho thế giới.

Những tiếng nói chỉ trích này xuất hiện dày đặc trên các tờ báo như Foreign Policy, Global News, Just Security, The Conversation và nhiều hãng truyền thông chính thống khác. Tuy nhiên, cách nhìn này bỏ qua một thực tế quan trọng: cái gọi là “trật tự quốc tế” sau Thế chiến II vốn dĩ chưa bao giờ hoàn toàn công bằng hay hiệu quả như nhiều người vẫn tưởng.

Trật tự quốc tế: Lý tưởng và thực tế

Các văn kiện như Hiến chương Liên Hiệp Quốc, Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền hay Công ước Quốc tế về các quyền dân sự và chính trị được xem như nền tảng của trật tự thế giới hiện đại. Nhưng trong thực tế, trật tự này vẫn vận hành theo quy luật “mạnh được yếu thua”. Các quốc gia dân chủ thường cố gắng tuân thủ luật lệ quốc tế, đôi khi đến mức ngây thơ, và chính sự tuân thủ cứng nhắc này đã khiến nhiều đồng minh – trong đó có Việt Nam – phải trả giá.

Ngược lại, các chế độ độc tài và bá quyền lại công khai phớt lờ luật lệ quốc tế. Lịch sử hiện đại đầy rẫy ví dụ:

• Khrushchev đàn áp Hungary
• Mao Trạch Đông chiếm Tây Tạng
• Đặng Tiểu Bình tấn công Việt Nam
• Nga xâm chiếm Ukraine
• Trung Quốc gây hấn và đòi nuốt trọn Biển Đông

Những hành động này hiếm khi bị truyền thông quốc tế lên án mạnh mẽ như khi Hoa Kỳ tấn công Iran hay bắt giữ Maduro. Điều này cho thấy sự bất cân xứng trong cách thế giới phản ứng với các hành động của các cường quốc khác nhau.

Sách lược “khó đoán” và tác động thực tế

Tuy nhiên chính sự khó đoán và quyết liệt của Tổng thống Trump lại khiến các nhà độc tài trên thế giới dè chừng. Từ Tô Lâm, Kim Jong-un, Khameini, Putin cho đến Tập Cận Bình – tất cả đều phải tính toán lại khi đối diện một đối thủ không hành xử theo khuôn mẫu quen thuộc, nhất là khi họ ý thức rằng ngai vàng của họ không vững chắc như tưởng tượng vì đám thần dân bất hạnh bị họ cai trị chỉ chờ cơ hội vùng lên đạp đổ độc tài và vứt họ vào thùng phân thối tha của lịch sử.

Tại Iran, các đợt tấn công và cấm vận của Hoa Kỳ làm chính quyền kiệt quệ. Chính quyền giáo phiệt này đang đối mặt với làn sóng phản kháng mạnh mẽ từ quần chúng. Tổng thống Trump tuyên bố sẽ không đứng yên nếu chính quyền này đàn áp người biểu tình, tạo áp lực lớn lên giới lãnh đạo Iran.

Tại Venezuela,các chính sách rập khuông xã hội chủ nghĩa đã biến một quốc trù phú trở nên nghèo đói xác xơ. Việc Maduro bị bắt và đưa sang Hoa Kỳ xét xử được xem là bước ngoặt. Sự kiện này có thể thúc đẩy tiến trình dân chủ hóa, củng cố lực lượng đối lập và mở ra cơ hội mới cho người dân Venezuela xây dựng lại đất nước.

Không có lãnh đạo hoàn hảo – chỉ có chính sách cần được đánh giá

Trong chính trị đương đại không có đảng phái hay lãnh đạo nào hoàn hảo. Mỗi người đều có ưu và khuyết điểm. Do đó, việc thần tượng hóa cá nhân là sai lầm; điều cần thiết là đánh giá từng chính sách cụ thể. Trong trường hợp Iran và Venezuela, rõ ràng sách lược của Tổng thống Trump là đúng đắn và đáng được ủng hộ.

Trật tự thế giới cần được xem xét lại

Trật tự thế giới hiện hành đã trở nên thiên lệch, vô tình hoặc cố ý bảo vệ các chế độ độc tài. Nhiều cơ quan truyền thông quốc tế cũng bị cho là đồng lõa khi chỉ trích mạnh mẽ các hành động của các nền dân chủ nhưng lại im lặng trước hành vi xâm lược của các chế độ toàn trị.

Do đó, trật tự này không thể được xem là “khuôn vàng thước ngọc”. Nó cần được cải tổ sâu rộng. Và trong khi chờ đợi sự thay đổi đó, đôi khi vì lý tưởng dân chủ, việc phớt lờ những quy tắc lỗi thời có thể là cần thiết để đạt được những mục tiêu nhân đạo và chính nghĩa cao thượng hơn.